پیشرفت و خودکفایی در حوزه دارویی

اشاره: چند لحظه تامل...
نیم قرن از پیروزی انقلاب اسلامی، این حادثه درخشان و نورانی دوران ظلمات کره خاکی در آخرالزمان می گذرد. این اتفاق مبارک که به‌نام اسلام رقم خورده است، علی‌رغم رو‌به‌‌روبودن با موانع بسیار مقابل خود، با عزم و اراده پولادین مردمان ایران‌زمین که همراهان همیشگی‌اش هستند، از آن موانع گذشته و همیشه رو به پیشرفت بوده است. در این مسیر پرسنگلاخ، تبیین پیشرفت‌ها و دستاوردهای انقلاب اسلامی، با مقایسه و تطبیق شرایط فعلی و گذشته در زمان سیاه طاغوت، بهتر نشان می‌دهد که ملت بزرگ ایران در چه شرایطی بوده‌اند و حال در چه شرایطی به سر می‌برند. در شرایطی که بوقچی‌های دشمنان قسم‌خورده این ملت بزرگ، لحظه‌ای از سیاه‌نمایی و دروغ دست برنمی‌دارند، تبیین واجب‌ترین اقدام است.

وضعیت صنعت دارو در سال‌های پیش ‌از ‌انقلاب، از عقب‌ماندگی زیاد در زمینه تامین داروهای مورد نیاز مردم و وابستگی شدید به کشورهای غربی حکایت دارد. واردکنندگان دارو در سال‌های ۱۳۰۰ تا ۱۳۲۰ عمدتا شرکت‌ها و افراد اروپایی بودند. در سال‌های ۱۳۲۰ تا ۱۳۳۰ وزارت بهداری در قسمت معاونت فنی، نظارت ضعیفی بر واردات و تولید دارو اعمال می‌کرد و هر شرکتی که دارو وارد یا تولید می‌کرد صرفا به حوزه دارویی معاونت فنی وزارت بهداری اطلاع می‌داد که این دارو را وارد و یا تولید کرده است.
آزمایشگاه مرکزی وزارت بهداری از سال‌۱۳۳۵ در خیابان ناصرخسرو، جنب اداره شیر‌و‌خورشید و به‌ریاست دکتر ذوالریاستین انجام‌وظیفه می‌کرد و هنگام صدور مجوز رسمی، فقط اعلام می‌شد که این محصول ساخته یا وارد شده است و نباید از قیمت پیشنهادی بیشتر به فروش برسد؛ این‌که ماخذ و منبع علمی این دارو چیست و از کجاست، ساختار آن کدام است، در کجا ساخته شده، نتایج آزمایش‌ آن چیست و... مورد توجه و سوال نبود؛ در ‌نتیجه فهرست دارویی نیز به‌هیچ‌وجه وجود نداشت! به‌تدریج با تصویب قانون در سال۱۳۳۴ و آیین‌نامه‌های بعدی تا حدودی نظم در تولید و واردات شکل گرفت. کارخانه سازنده مشخص و ساختار دارو معلوم و قیمت مصرف‌کننده دارو تعیین شد.

وضعیت شترگاوپلنگ تامین دارو
چند موسسه به‌نحوی مسئولیت تامین دارو را برای بخش‌های غیرخصوصی به‌عهده داشتند. بنگاه کل دارویی کشور در سال‌۱۳۵۳ به شرکت سهامی دارویی کشور تغییر نام یافت. اعضای هیئت‌مدیره این شرکت توسط مجمع عمومی نمایندگان دولت، مرکب از وزیر بهداری، وزارت دارایی و رییس سازمان برنامه و بودجه انتخاب می‌شدند و وظیفه این شرکت تامین دارو و وسایل و تجهیزات پزشکی برای تمامی بیمارستان‌ها، درمانگاه‌ها و به‌طور کلی مراکز درمانی وابسته به وزارت بهداری بود. کالاهای مورد نیاز این شرکت از طریق واردات مستقیم از خارج و یا خرید از کارخانه‌های داخل کشور و همچنین خرید از نمایندگی شرکت‌های خارجی مستقر در کشور تامین می‌شد. سازمان تدارکاتی درمانی شیر و خورشید (هلال‌احمر) نیز وظیفه تامین دارو و وسایل پزشکی از طریق خرید از شرکت‌های خارجی و واردات مستقیم و یا خرید از نمایندگی این موسسات در ایران و ارسال برای مراکز درمانی مختص به خود را به‌عهده داشت.‌
سازمان خدمات اجتماعی، ارتش، شرکت نفت و برخی دانشگاه‌ها نیز هرکدام فهرستی جداگانه از داروها را داشتند و محصولات را صرفا برای مراکز درمانی خود خریداری می‌کردند. در آن زمان به‌جز شرکت سهامی دارویی کشور که مدیرعامل آن عضو کمیسیون ساخت و ورود دارو بود، بقیه این موسسات دولتی و عمومی مطابق فهرست دارویی خود، کالاهای مورد احتیاج را وارد می‌کردند و وزارت بهداری هیچ‌گونه نظارت و اطلاعی در مورد واردات، نگهداری و مصرف این داروها نداشت. دو سال پیش‌از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، مجوز تشکیل سازمان غذا و دارو از طرف سازمان امور اداری و استخدامی صادر شد؛ اما به‌دلایلی که مشخص نیست از سال۱۳۵۶ این سازمان منحل و وظایف آن به‌طور کامل به معاونت دارو و غذای وزارت بهداری منتقل شد. مشکل دسترسی به دارو در دوره پهلوی از دیگر مواردی بود که همواره سلامت مردم را تهدید می‌کرد.

تولید ۹۹درصد داروها داخل کشور

در زمان رژیم پهلوی، در صنعت دارو، حدود سی درصد داروهای مصرفی کشور را داروهای تولیدی تشکیل می‌داد؛ اما پیروزی انقلاب اسلامی ایران باعث خودکفایی در تولید همه داروها شد. اکنون در جمهوری اسلامی ایران، فناوری تولید صددرصد داروهای مورد نیاز کشور وجود دارد و حتی بخشی از داروها صادر نیز می‌شود؛ 99‌درصد داروها تولید داخل است و یک درصد داروهای وارداتی شامل داروی بیماری‌های نادر و یا داروهایی است که اثربخشی آن‌ها هنوز به تایید نرسیده است و یا صرفه اقتصادی برای تولید ندارند.
با نگاهی ویژه به پیشرفت‌های دارویی کشور در سال‌های گذشته، به‌جرئت می‌توان دو سال اخیر را دوره‌ای طلایی در تاریخ دارویی ایران لقب داد تا‌جایی‌که براساس آمارهای وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، کشور ایران در حوزه تولید داروهای نوترکیب در رده‌ هفتم جهان قرار دارد و در تولید کلی دارو در سکوی ده کشور برتر دنیا ایستاده است.
تولید نخستین نانو داروی ضد «سالَک^۱» دنیا، شکستن انحصار داروهای نوترکیب توسط متخصصان ایرانی، تولید انبوه داروی ضد‌سرطان به‌نام «دوکسوروبیسین لیپوزومال» با فناوری نانو و تولید انسولین قلمی برای نخستین‌بار در دنیا، مهم‌ترین دستاوردهای دو سال گذشته در حوزه صنعت داروسازی کشور به شمار می رود که به نظر می‌رسد ادامه این مسیر موجب شکل‌گیری دگرگونی در صنعت داروسازی ایران خواهد شد. رسول دیناروند رییس وقت سازمان غذا و دارو کشور در زمان دولت حسن روحانی در اظهارات خود با اشاره به خودکفایی ایران در تولید دارو اعلام کرده بود «همه خط‌های ساخت دارو امروز در کشور موجود است و از نظر کمّی بیش ‌از صد خط تولید دارو در کشور فعال هستند و بیش‌ از ۱۶۰ قلم ماده موثر در کشور تولید می‌شود که کنار تولید مواد بسته‌بندی، این تعداد افزایش می‌یابد. امروز با تلاش صورت‌گرفته، مواد اولیه مهم با حجم و ارزبری بالا در کشور به تولید می‌رسد. امیدواریم و انتظار داریم پزشکان و مردم به‌جای استفاده از داروی خارجی از داروهای ایرانی و ساخت داخل استفاده کنند.
اما به‌رغم پیشرفت‌های دارویی در کشور و توانایی دانشمندان داروسازی ایران، بسیاری از کارشناسان بر این باورند که صنعت داروسازی نیازمند چشم‌اندازهای طولانی‌مدت است. از نگاه آنان، دستیابی به چشم‌اندازها نیز مستلزم تبیین درست در عرصه ملی است؛ چراکه این امر ایران را در سطح تعامل‌های بین‌المللی قرار خواهد داد.



نویسنده: محسن نجفی