حماسه ظهر جمعه

اشاره: در زمانی که این شماره از مجله فکه به زیور طبع آراسته و حالا منتشر شده است، 9 ماه از 40 سالگی انقلاب اسلامی ایران، نخستین انقلاب پیروز و به ثمر رسیده تاریخ شیعیان گذشته و این فراز مهم تاریخ اسلام در پنجمین دهه خود قرار گرفته است. انقلابی که در عمر خود فرازونشیب‌هایی داشته و از گردنه‌های بس خوفناکی گذشته و توفان‌ها و سیلاب‌هایی را پشت سر نهاده است و به کوری چشم بدخواهان، جوانی را گذرانده و در آستانه میانسالی است. سرگذشت انقلاب اسلامی ایران که هر روزِ آن به اندازه عمرِ یک ملت گذشته، دستخوش جریان‌ها و اتفاقات و رویدادهایی بوده که هرکدام به اندازه مثنوی هفتاد من کاغذ سخن در کنه ذات خود دارند. داستان‌هایی که هر‌کدام جای بسی تحلیل دارند و تبیین‌شان به کرسی‌های اختصاصی در کالج‌ها نیازمند است. آن‌چه در ماهنامه فکه به شما پیشکش می‌شود خلاصه نقل داستان‌های این انقلاب است. داستان‌هایی خواندنی که تجدید خاطره‌ای است برای گذشتگان، بازخوانی است برای نسل حاضر و میراثی است برای آیندگان.

مراسم نماز جمعه بر اساس آن‌چه خداوند در سوره جمعه سفارش کرده، تا پایان عمر پیامبر(ص) جزو برنامه هفتگی مسلمانان قلمداد می‌شد، اما پس از رحلت ایشان شرایط سیاسی جهان اسلام هرگز اجازه اقامت نماز جمعه را به غیرمعصوم نداد. با شروع عصر غیبت امام عصر(عج)، بسیاری از علما و فقها نیز بر این باور بودند که نماز جمعه نباید برگزار شود. آن‌ها عقیده داشتند که در نبود معصوم، غیرمعصوم صلاحیت خواندن نماز جمعه ندارد.
پس از گذشت هفت قرن از غیبت، شیخ علی‌بن‌حسین معروف به محقق‌ کرکی از علما و فقهای لبنانی‌الاصل عصر صفویه خلاف این را مطرح کرد. او اعتقاد داشت خداوند در سوره جمعه زمان خاصی را مشخص نکرده و از همه مومنان خواسته نماز جمعه به جا آورند. محقق کرکی حتی از وجوب نماز جمعه با حضور فقیه جامع‌الشرایط گفت. فتوای او مجوز خواندن نماز جمعه در ایران را فراهم کرد و خودش اولین نماز جمعه را در مسجد عتیق اصفهان خواند.
با پایان دوره صفویه، خواندن نماز جمعه در ایران نیز کمرنگ شد. در طول سه سلسله افشاریه، زندیه و قاجار مراسم نماز جمعه به صورت پراکنده خوانده می‌شد. با روی کار آمدن سلسله پهلوی، همان صورت پراکنده نیز به محاق رفت و به دلیل ممنوعیت برگزاری نماز جمعه، علمایی مانند رحیم ارباب، محمدجواد غروی معروف به کمپانی و آیت‌الله خوانساری اغلب در منزل خود مراسم نماز جمعه را برگزار می‌کردند.
***
با پیروزی انقلاب اسلامی در 22 بهمن 57 جهشی در احیای نماز جمعه توسط امام خمینی پدید آمد. ایشان در شب اول ماه رمضان سال 58 در اقدامی انقلابی و در تماسی تلفنی با آقای طالقانی از وی خواستند همین جمعه نماز جمعه بخواند. آیت‌الله طالقانی که سال‌ها آرزوی برگزاری نماز جمعه در تهران را داشت ابتدا نپذیرفت و اعلام کرد نماز جمعه مقدمات و جا می‌خواهد.
به پیشنهاد احمد جلالی فعال دانشجویی، زمین چمن دانشگاه تهران به عنوان محل برگزاری نماز پیشنهاد شد و مورد قبول اعضای شورای انقلاب قرار گرفت. امام از سیداحمدآقا خواست به تلویزیون بگوید زمان نماز جمعه را به مردم اعلام کند. برخی به امام گفتند که حکمی بدهید تا از لحاظ شرعی مردم اهمیت نماز جمعه را درک کنند، اما امام جواب دادند حکم لازم نیست و همین که آقای طالقانی امام جمعه باشد کافی است.
پیش‌بینی امام درست از آب درآمد. پنجم مرداد 58 اولین نماز جمعه تاریخ انقلاب به امامت آیت‌الله طالقانی برگزار شد و با وجود ماه مبارک رمضان صدها هزار نفر از مردم تهران تکبیرگویان وارد دانشگاه تهران شدند. محمود مرتضایی‌فر مکبر مسجد هدایت به پیشنهاد آیت‌الله طالقانی، مکبر و مجری نماز جمعه شد. یک کانتینر هم توسط نیروهای سازمان مجاهدین خلق به ضلع جنوبی زمین چمن آورده شد تا اولین منبر نماز جمعه باشد. آیت‌الله طالقانی با نردبان بالای کانتینر رفت و خطبه خواند و پس از پایان نماز، مرتضایی‌فر به یاد نماز جمعه پیامبر اسلام(ص) پس از فتح مکه، دعای وحدت خواند. اقدام مرتضایی‌فر وزیر شعار در خواندن دعای وحدت، سنتی شد در مراسم نماز جمعه. اقدام انقلابی امام خمینی سنگ بنای اتفاقی شد که بقای انقلاب را تضمین کرد و آن را تداوم بخشید.
***
آیت‌الله طالقانی هفت نماز جمعه را اقامه کرد، اما عمرش به نماز جمعه هشتم نرسید. نماز جمعه 23 شهریور بدون آیت‌الله طالقانی برگزار شد، چرا که ایشان چهار روز قبل در 19 شهریور 58 بر اثر سکته قلبی دار فانی را وداع گفته بود. امام پیش از غروب 19 شهریور، آیت‌الله منتظری را امام جمعه موقت تهران معرفی کرد. دلیل عجله امام، قبضه ستاد نماز جمعه توسط منافقین بود. خلقی‌ها وضعیتی را در برگزاری مراسم خصوصا شعارها ایجاد کردند که امام را ناراحت می‌کرد. پس از حکم امام، آقایان بهشتی و باهنر ستاد نماز جمعه را در دست گرفتند و منافقین بدون کوچک‌ترین بحثی ستاد را ترک کردند. حتی کانتینری را هم که برای نماز جمعه آورده بودند با خود بردند.
حالا خطیب جمعه‌های پایتخت آیت‌الله منتظری بود. خطیبی که فقط چهار ماه امامت نماز جمعه تهران را بر دوش کشید. او در نماز جمعه 27 دی 58 اعلام کرد که از امامت جمعه پایتخت کناره‌گیری می‌کند. امام حجت‌الاسلام سیدعلی خامنه‌ای از اعضای شورای انقلاب را به امام جمعه تهران منصوب کرد. منتظری در نماز جمعه 27 دی، آقای خامنه‌ای را این‌گونه معرفی کرد: «برادر مجاهد ما که هم از لحاظ علمی و هم عملی مورد تایید امام و دوستان هستند، به امامت نماز جمعه برگزیده شده‌‌اند. من هم یکی از ارادتمندان به ایشان هستم.»
***
از این تاریخ و با ابتکار امام، نماز جمعه به دو خطبه سیاسی و عبادی تقسیم شد. امام به آقای خامنه‌ای فرمودند امر به تقوا در خطبه اول واجب است و بعد گفتند در خطبه دوم مطالب روز را بگویید و آن‌چه در طول یک هفته در کشور اتفاق مى‌‏افتد. آقای خامنه‌ای پیش از این هم سابقه سخنرانی مذهبی و سیاسی را هم در دوران پیش از انقلاب، هم در اوج مبارزات انقلاب و نیز پس از پیروزی انقلاب داشت. سبک سخنرانی‌های عبادی و سیاسی حجت‌الاسلام خامنه‌ای نقشه راه را برای خطیبان بعدی باز کرد. حالا دیگر نماز جمعه نه صرفا یک مراسم که به یک رسانه تبدیل شده بود که مردم را متحد می‌کرد، به جهاد فرامی‌خواند و پرده نفاق را کنار می‌زد. سال 1360 که مجاهدین خلق پس از قیام مسلحانه 30 خرداد، نزد مردم منافقین خوانده می‌شدند، با احساس خطر از سوی نماز جمعه، کمر به کشتن ائمه جمعه بستند.
***
20 شهریور 60، آیت‌الله میراسدالله مدنی جانشین شهید محراب آیت‌الله قاضی‌طباطبایی نخستین قربانی توطئه منافقین بود. آن روز آیت‌الله مدنی پس از برگزاری نماز می‌خواست به چند سوال مردمی پاسخ دهد که مجید نیکو عضو سازمان به وی نزدیک شد و در چند متری آیت‌الله مدنی با پرتاب نارنجک، او و شش نمازگزار را به شهادت رساند. ترس منافقین از ائمه جمعه تمامی نداشت. آن‌ها جنایت بعدی را در نماز جمعه شیراز رقم زدند. 20 آذر 60، آیت‌الله دستغیب در مسیر رفتن به صحن مسجد جامع شیراز بود که گوهر ادب‌آواز عضو سازمان در عملیاتی انتحاری امام جمعه شیراز و چند نمازگزار را شهید کرد. دامنه جنایت به حدی بود که تا دو روز پس از انفجار، تکه‌های بدن آیت‌الله دستغیب و نمازگزاران از دیوارهای مسجد عتیق بیرون آورده می‌شد.
جنایت بعدی در نماز جمعه 11 تیر 61 یزد روی داد. رضا ابراهیم‌زاده در عملیات انتحاری دیگری، نماز جمعه یزد را به خاک و خون کشید. او با انفجار خود، آیت‌الله صدوقی و چهار نمازگزار را به شهادت رساند. جنایتی که در سال 61 بار دیگر تکرار شد. این‌بار قربانی کوته‌فکری رهبران سازمان، آیت‌الله اشرفی‌اصفهانی امام جمعه کرمانشاه بود. محمدحسین خداکرمی عضو سازمان با حمله به نماز جمعه کرمانشاه، مردم این دیار را هم عزادار کرد و با پرتاب نارنجک، آیت‌الله اشرفی‌اصفهانی را به شهادت رساند.
جنایات سازمان منافقین در نماز جمعه باز هم ادامه یافت. آن‌ها در نماز جمعه تهران در 24 اسفند 63 که امامت آن را آیت‌الله خامنه‌ای عهده‌دار بود، قصد جنایت دیگری را داشتند، اما بمب قوی آن‌ها بین مردم نمازگزار منفجر شد و ده‌ها نفر از مردم بیگناه به شهادت رسیدند. نکته جالب این بود که با انفجار بمب، کوچک‌ترین تزلزلی در صفوف مردم و نیز در خطیب جمعه پیش نیامد و پس از انتقال اجساد شهدا، ادامه مراسم برگزار شد.