یک قدم تا اهــواز

هشتم مهر 1359. عراق با دور زدن سوسنگرد و حمیدیه به 23‌ کیلومتری اهواز رسیده ‌بود و این یعنی این که تنها با یک گام بلند، پنجۀ نحس اشغال، حلقوم اهواز را در خود می‌فشرد. اوضاع آن‌قدر بغرنج بود که استاندار وقت، طی اطلاعیه‌ای عمومی خواستار آمادگی همگانی برای دفاع از شهر شد، اما در ‌این بین آن‌چه تکلیف همه را روشن کرد پیام روح‌‌بخش امام‌ خمینی بود. خروشِ «مگر جوانان اهوازی مرده‌اند؟»، تکلیفی روشن و واضح از مقاومت بود برای دچار نشدن اهواز به حال‌ و‌ روز خرمشهرِ در اشغال و کابوس شدن رویای سیاه و زشت صدام برای سقوط خوزستان.

شناسنامه من به شماره 112 بدون هیچ زمینه و انگیزه قبلی و صرفا بر اثر یک رویداد عادی ناشی از دوستی پدرم با یک مامور اداره ثبت در حمیدیه، مهم‌ترین ممیزه شخصی من شد، اما وقتی به اتفاق جمعی از دوستان هم‌سن و سال از محله‌های زیتون کارگری، حصیرآباد، بیست‌ متری شهرداری و آسیاباد اهواز همگی در سپاه پاسداران حمیدیه جمع شدیم، صدور شناسنامه‌ام از حمیدیه رنگ و بوی دیگری گرفت. من اهل حمیدیه بودم و حمیدیه در شرف اشغال. یک حضور معنادار که اینک پس از 36 سال بسیار پررنگ‌تر شده است. تک‌تک آن لحظات اینک در کالبد تاریخ و در ساختمانی که به نام هنرستان فنی و حرفه‌ای بود و سپاه، به‌طور موقت در آن سکنی گرفته بود‌، جلای دیگری یافته است. حالا وقتی نام حمیدیه را می‌شنوم و یا در جایی می‌خوانم، حساس می‌شوم. گوش‌هایم را تیز می‌کنم و برق چشمانم به دنبال واژه‌هایی است که از آن‌ها معنا و مفهوم محبت و در عین حال قلب‌های شکسته را جست‌و‌جو می‌کند. می‌دانم حالا پس از این همه سال، فرزندان نسل‌های بعد، تک‌تک آن لحظاتی که ما در آن غوطه‌ور بودیم را می‌خواهند دریابند تا ببینند چه بر پدران‌شان، برادران‌شان و شهدای آن‌ها گذشته. حمد بدوی، چاسب طرفی، عبد عبیات، محمود اسکندری، عبدالامیر عبیات، محمدمهدی حلاج‌زاده و حمید بیت‌سعید از چه جنسی بودند که بی‌هیچ سلاح قابل اعتنایی، صرفا بر ‌پایه آرمان‌هایی که به آن‌ها عشق می‌ورزیدند، ایستادند و در کمال سادگی به گونه‌ای صمیمانه چهره در خاک و خون کشیدند.
***
بی‌تردید غروب نهم مهر سال 1359 برای من نیز بسان همه آحاد مردم حمیدیه و دشت آزادگان، روزی نیست که از یاد برود. در حالی‌که تنها ده روز از آغاز جنگی ناخواسته و غافل‌گیرانه سپری شده بود، دشمن تا دندان مسلح با پشت سر گذاشتن بیش از ‌صد کیلومتر، خود را در فاصله 26 کیلومتری اهواز می‌دید.
وقتی جنگ آغاز شد، با ساده‌انگاری فکر می‌کردیم یک سوءتفاهم سیاسی است و حداکثر تا چند روز دیگر پایان خواهد یافت، اما پایان نیافت. در آن ایام، لحظه به لحظه، این بازارِ شایعات بود که حکومت می‌کرد. بی ‌آن ‌که بتوانی به‌خوبی واقعیات را تشخیص بدهی. لحظات به سرعت می‌گذشت در حالی ‌که امیدها از آمدن «توپخانه خراسان» می‌گفتند و این ‌که قدرت هر شلیکش چنین و چنان می‌کند و هر دشمنی را از سر راه می‌برد، اما دشمن داشت کیلومتر به کیلومتر جلو می‌آمد و از توپخانه خراسان خبر و نشانی نبود. در آن بیغولۀ یاس‌آور، وقتی چهره مردم را نگاه می‌کردی که به‌سان قهرمان به تو و تفنگ ژسه و چهار تا نارنجک دستی و چهار خشاب گلوله‌ات می‌نگریستند تا تو مدافع شهرشان باشی، نمی‌دانستی چگونه تفاوت دارایی‌هایت را با غرش سهمگین خمپاره‌ها و تیربار رسام نفربرهای پی‌ام‌پی دشمن بعثی محاسبه کنی؟ در چنین ساعاتی، انتظار، سخت‌ترین تصویری بود که هریک از دوستانت می‌توانستند در چهره تو بیابند و تو هم همین تصویر را در چهره آن‌ها می‌دیدی. حالا دشمن از سوبله و بستان و سابله و سوسنگرد و ابوحمیضه گذشته بود و به تاخت، روی نوار سیاه‌رنگ جاده به ‌سمت کوت سیدنعیم و شبیشه و حمیدیه می‌کوبید و ما هنوز با همان تفنگ‌های ژ‌سه که اگر اندک خاکی در لوله‌شان رخنه می‌کرد از کار می‌افتادند، در دو سوی جاده، در حد فاصل شبیشه تا ورودی حمیدیه در انتظار، سنگر گرفته بودیم.
شب قبل از آن، علی هاشمی فرمانده جوان‌مان تعدادی از ما را به سمت «پادگان دشت آزادگان» فرستاد تا دریابد اوضاع چگونه است. آن شب، پادگانی را به چشم دیدیم که قبل از رسیدن دشمن، خودبه‌خود تسلیم شده بود. اندک سربازانی که به‌ همراه چند درجه‌دار مانده بودند، مایوسانه به دنبال یافتن راهی می‌گشتند برای انهدام تانک‌های چیفتن و نفربرهای غول‌پیکری که سالم و بی‌ سر و صدا در گوشۀ پادگان خفته بودند تا بلکه به دست دشمن نیفتند. در همان حال، شعله‌های شلیک دشمن را از سمت تپه‌های الله‌اکبر به چشم می‌دیدیم که با نور ستارگان در هم می‌آمیختند و ما نومیدانه به افراد سرگردانی می‌نگریستیم که هیچ‌ یک نمی‌توانستند از این غول‌های خفته، حتی سواری بگیرند. سرمایه‌های ملی که اینک و در روز مبادا به هیچ کاری نمی‌خوردند و من مجبور بودم مغرورانه به همان تفنگ و صد گلوله‌ای که به همراهم بود، بنازم و با آن‌ها بایستم.
حالا دیگر حمیدیه از صبح روز نهم مهر 1359 به این باور رسیده بود که چالش ماندن و یا رفتن به انتهای خویش رسیده و این سپاه کوچک، هر آن‌چه دارد را باید در دو سوی جاده‌ای که به سمت اهواز می‌رود، به کار بندد. شهر، آبستن التهابی از نوع دیگر بود. به تدریج تردد کم می‌شد. خلوتی رعب‌آور که از میان سکوت آن فقط می‌توانستی محبتی کم‌نظیر را میان هم‌رزمانت ببینی که بی‌هیچ منتی فقط مهربانی را با هم تقسیم می‌کردند.
عصر همان روز با نزدیک شدن شلیک‌هایی که پس از ده روز انتظار، حالا در زیر گوش‌مان موسیقی تلخ گوشت و پوست و خون را می‌نواختند، در‌یافتیم که دشمن نزدیک و نزدیک‌تر شده و از کوت سیدنعیم گذشته است. کشاورزانِ آن‌جا، آب را در در زمین‌های‌شان رها کرده بودند تا بلکه باتلاقی برای تانک‌های عراقی درست کرده باشند. با این حال، کاروان دشمن با اصرار مثل ماری زخمی بر روی جاده به سمت حمیدیه جلو می‌آمد. ما با اندک سلاح‌های‌مان در افتادگی شانه‌های جاده، خود را پنهان کرده بودیم. حالا دیگر باورم شده بود که حمیدیه آخرین رمق‌هایش را برای ماندگاری اهواز در طبق اخلاص گذاشته و نشانه‌های آن را به چشم می‌دیدم. تیرهای رسام دشمن روی جاده و اطراف را شخم می‌زدند و من در آن لحظات، به باقی ‌مانده گلوله‌هایم امیدوار بودم و این‌ که هنوز تفنگ ژ‌سه‌ام رمقی از خود نشان می‌دهد. پس از آن، فقط سکوت بود تا در تاریکی، شبی را در انتظار توپ‌خانه‌ای از خراسان سپری کنیم که نیامد. در عوضِ این انتظار، بچه‌های اهواز آمدند و قبل از استحکام دشمن، هول و هراس را در کاروان آن‌ها فرو کردند تا به این ترتیب حمیدیه هیچ ‌وقت اشغال نشود.

غلام فروغی‌نیا
ساعت چهار بعد از ظهر بود. عراق رسیده‌‌ بود به پنج‌ کیلومتری حمیدیه. پنج‌ کیلومتر فاصله‌ای نبود! دشمن تکان می‌خورد، حمیدیه را گرفته ‌بود. حال و هوای پراضطرابی را تجربه می‌‌‌کردیم. شرایط طوری ‌بود که دیگر طاقت‌مان نمی‌گرفت بنشینیم و دست روی دست بگذاریم. به چند گروه پنج ‌نفره تقسیم شدیم. باید هرطور شده جلوی‌شان می‌ایستادیم حتی با سه تا نارنجک دستی، یک نارنجک تفنگی و پنج تا خشاب نصفه و نیمه که تمام مهمات هر نفرمان بود. می‌خواستیم بزنیم به دل تانک‌های فولادی که گوش به گوشِ هم در سینه دشت جا گرفته‌ بودند.
کنار جاده مستقر شدیم. خورشید در حال غروب بود. تاریکی شب، کم‌کم جای روشنایی روز می‌نشست. این بهترین فرصت برای ما بود. تا وقتی اولین گلوله‌ها را از جان اسلحه‌ام به سمت دشمن شلیک نکرده ‌بودم تصورش را هم نمی‌کردم دشمن تا این حد مفصل و آماده، به جنگ ما آمده ‌باشد. یک گلوله که می‌انداختی، دریا دریا آتش بود که وجب‌به‌وجب اطرافت را شخم می‌زد.
با آن حجم محدود از مهمات و تعداد اندک نفراتی که حتی سازماندهی درست و حسابی هم نداشتند، خیلی امیدوار نبودیم بتوانیم کاری از پیش ببریم. برای همین هم دوباره به حمیدیه برگشتیم. شب از نیمه گذشته بود که سر ‌و ‌کله علی غیور‌اصلی پیدا شد. وصفش را زیاد شنیده‌ بودم. فرمانده عملیات سپاه خوزستان بود. یک نظامی کارآمد و زبده که از ارتش به سپاه آمده بود. آمدن غیور‌اصلی به همراه 28 نفر از پاسداران سپاه اهواز، بارقه‌های ناچیزی از امید را توی دل‌مان زنده کرد.
تحت فرماندهی علی غیور‌اصلی و با نقشه‌ها و تاکتیک‌‌های مورد نظر او، این‌بار مصمم‌تر از دفعه‌ قبل به دریای تانک‌های فولادی یورش بردیم. چهره وحشت‌زده و متحیر عراقی‌ها خیلی سخت در گرگ‌و‌میش هوا به چشم می‌آمد. باورشان نمی‌شد این‌طور در تله ایرانی‌ها گرفتار شوند. آن‌قدر دست و پای‌شان را گم کرده ‌بودند که اصلا نمی‌دانستند چند نفر و از کجا به آن‌ها حمله کرده‌اند. هرچه بود تصورش را هم نمی‌کردند این شبیخون شبانه، کار رزمندگانی باشد که تعدادشان به ‌زور به یک گروهان می‌رسید. دشمنی که جاده را با تانک‌هایش اشغال کرده ‌بود، شروع به عقب‌نشینی کرد. حمیدیه آزاد شد و دست دشمن برای همیشه از اهواز کوتاه شد.


حاج‌حسین عطشانی
با برگه‌ای که شمخانی داد دستم، بی‌اختیار راه افتادم به سمت ماشین. علی هاشمی فرستاده بودم پی مهمات. رفتم سپاه اهواز. دست‌شان خالی بود و باید می‌رفتم تهران. توی آن اوضاع و احوال بلبشو که نیروهای عراقی مثل مور و ملخ افتاده ‌بودند به‌ جان مرزهای ما، مگر چاره‌ دیگری هم داشتیم؟ رحیم جلالی همراهم شد و با ماشین سپاه زدیم به جاده به این امید که تا دیر نشده، کمی مهمات برسانیم دست بچه‌ها.
با کلی اسلحه‌ کلاش و ژسه و فشنگ برگشتیم حمیدیه. اوضاع بدتر از قبل شده ‌بود، عراق تا کوت جلو آمده‌ بود و فاصله‌ چندانی با حمیدیه نداشت؛ نهایت پنج کیومتر. یک‌راست رفتم سراغ علی هاشمی. نگرانی عمیقی توی نگاه علی خیمه زده ‌بود. گفتم: علی! من سلاح، مهمات و تیربار با خودم آوردم. به هرکی می‌خواد بجنگه، اسلحه بده. بچه‌های‌خودی، مردم عادی، نیروهای کمکی، فرقی نمی‌کنه علی! فقط بتونه بجنگه!
دل‌مان خوش بود که نیروهای اندک‌مان را مسلح کرده‌ایم. عده‌ای از مردم حمیدیه بودند، چند نفر از بچه‌های کوت و چند نفری هم از سوسنگرد. آخر مگر می‌شد با ژسه و کلاش به جنگ تانک رفت؟! دشمن پشت دروازه‌ شهرمان ایستاده ‌بود و ما سرمان را سپرده ‌بودیم به خدا تا مردانه جلویش بایستیم.
حاج‌‌زایر طاهر‌عطشانی از اقوام‌مان بود. پیرمردِ کشاورزی که با پیشنهاد بجایش کلی کمک‌مان کرد. آن‌موقع کرخه پرآب‌تر از الان بود. گفت: سیل‌بند رودخانه را باز کنیم، شاید تانک‌های‌شان توان رد شدن پیدا نکنند. ما هم سیل‌بند را باز کردیم و آب، تمام دشت و باغ‌های اطراف را گرفت. با گل ‌و ‌شُل شدن زمین، حداقل تانک‌ها به این راحتی‌ها نمی‌توانستند پیشروی کنند. سروته‌مان را می‌زدند، به‌زور دوازده نفر می‌شدیم و اوضاع در نظرمان لحظه‌به‌لحظه وخیم‌تر می‌شد. با وجود خستگی زیاد، پلک‌های‌مان از زور اضطراب روی هم نمی‌افتاد. حول‌وحوش نیمه‌های شب بود که تعدادی از پاسداران اهواز به حمیدیه آمدند. فرمانده‌شان علی غیوراصلی بود. با آمدن بچه‌ها کمی دل‌مان آرام گرفت ولی هنوز صدای جیپ‌های دشمن که توی کوچه‌های تاریک و خلوت حمیدیه می‌پیچید، ته دل‌مان را خالی می‌کرد. معلوم بود آمده‌اند اوضاع را بالا و پایین کنند.
قرار شد عملیات را ساعت چهار صبح شروع کنیم. با بچه‌های خودمان و گروه شهید غیوراصلی و تعدادی از بسیجی‌های سوسنگرد، سرجمع صد نفر می‌شدیم. قرار بود ما صد نفر برویم به جنگ دو لشکر تا بن دندان مسلح عراق. چیزی حدود دوازده هزار نفر! عملیات شروع شد و ما آتش آرپی‌جی‌ها را به طرف تانک‌هایی که آرام و بی‌صدا روی جاده حمیدیه‌-سوسنگرد جا خوش کرده‌ بودند روانه کردیم. هلی‌کوپترهای هوانیروز هم به کمک‌مان آمدند. شاید باورش سخت باشد ولی ما با همان تعداد کم که یک‌صدم نیرو‌های عراقی‌ها بود، بر دشمن‌مان پیروز شدیم و عراق را تا بستان عقب زدیم.