پایان «فرانس‌آفریک» و بازتعریف استعمار فرانسه در شرق آفریقا

گروه بین‌الملل دفاع‌پرس: «امانوئل مکرون» رئیس‌جمهور فرانسه، در تلاشی دیپلماتیک برای بازسازی نفوذ کشورش در قاره آفریقا و عبور از بحران‌های اخیر در مستعمرات سابق، روز سه‌شنبه در نشست سران فرانسه و آفریقا در «نایروبی» حضور یافت. این اجلاس که از سال ۱۹۷۳ به‌طور منظم برگزار می‌شود، برای نخستین بار در تاریخ خود در کشوری غیرفرانسوی‌زبان (انگلیسی‌زبان) برگزار می‌گردد؛ اقدامی که تحلیل‌گران آن را نشانه‌ای آشکار از چرخش راهبردی پاریس برای یافتن متحدان جدید در خارج از حوزه سنتی نفوذ خود می‌دانند.

در این نشست که با نام «آفریقا رو به جلو» (Africa Forward) شناخته می‌شود، بیش از ۳۰ تن از سران کشور‌ها و دولت‌های آفریقایی به همراه نمایندگان اتحادیه آفریقا، نهاد‌های مالی و بخش‌های توسعه‌ای گرد هم آمده‌اند. هدف اصلی این گردهمایی، بحث پیرامون موضوعات کلیدی نظیر انتقال انرژی، صلح و امنیت و اصلاح ساختار مالی بین‌المللی عنوان شده است. برگزارکنندگان معتقدند این رویداد نشان‌دهنده یک «تغییر پارادایم» در روابط دوجانبه است.

فرار مکرون از تصویر ضدفرانسوی

این چرخش دیپلماتیک مکرون به سمت شرق آفریقا در حالی صورت می‌گیرد که سیاست‌های دهه‌های اخیر فرانسه موسوم به «فرانس‌آفریک» (Françafrique) که بر حفظ نفوذ سیاسی، اقتصادی و نظامی در مستعمرات سابق استوار بود، با شکست‌های پی‌درپی مواجه شده است.

کودتا‌هایی که در این منطقه روی داده، عمدتا با موجی از احساسات ضدفرانسوی همراه بوده و پاریس به نئواستعمارگری و تلاش برای دخالت در امور نظامی و غیرنظامی متهم شده است.

از سال ۲۰۲۲، فرانسه مجبور شده نیرو‌های خود را از کشور‌هایی مانند مالی، نیجر و چاد خارج کند. برخی از این کشور‌ها توافقنامه‌های دفاعی خود را با پاریس لغو کرده‌اند و شماری دیگر خروج نظامیان فرانسوی را خواستار شده‌اند.

«میخائیل نیامویا»، تحلیلگر مسائل بین‌الملل، در این باره گفت: «برگزاری این نشست در یک کشور غیرفرانسوی‌زبان نشان می‌دهد فرانسه پس از آنکه زمین را در حوزه نفوذ سنتی‌اش از دست داده است، تلاش دارد فراتر از محدوده امن فرانسوی‌زبان قدیمی خود حرکت کند. فرانسه در تلاش است سیاست آفریقایی خود را از طریق یک قطب دیپلماتیک انگلیسی‌زبان بازتعریف کند و رابطه را گسترده‌تر، اقتصادی‌تر و متفاوت از با گذشته استعماری نشان دهد».

اشتراک منافع میان مکرون و روته

برگزاری این اجلاس در «نایروبی» همسو با تلاش‌های «ویلیام روتو» برای تثبیت جایگاه کنیا به عنوان یک شریک بین‌المللی قابل اعتماد و قطب برگزاری نشست‌های جهانی است. بر همین اساس، در دوره ریاست‌جمهوری «روتو»، کنیا رهبری ماموریت امنیتی در «هائیتی» و میزبانی نخستین نشست اقلیمی آفریقا را بر عهده داشته است.

«ماچاریا موننه» پژوهشگر تاریخ و روابط بین‌الملل، این وضعیت را «همگرایی منافع» توصیف می‌کند؛ جایی که مکرون به دنبال بازیابی نقش رهبری جهانی خود و یافتن همراهانی جدید در آفریقاست و «روتو» نیز به دنبال ارتقای جایگاه منطقه‌ای کنیاست.

با این حال، این نزدیکی بدون حاشیه نبوده است. توافق دفاعی سال گذشته میان فرانسه و کنیا که منجر به حضور ۸۰۰ نظامی فرانسوی در خاک کنیا برای تمرینات امنیتی در ماه مارس شد، انتقادات تند گروه‌های مدنی و اپوزیسیون کنیا را برانگیخته است. منتقدان معتقدند این توافق با اعطای مصونیت قضایی به سربازان فرانسوی، حاکمیت ملی کنیا را خدشه‌دار کرده است.

مکرون در نشست خبری مشترک با «روتو»، ضمن کم‌اهمیت شمردن غیبت سران کشور‌های «مالی»، «بورکینافاسو» و «نیجر» در این اجلاس، بر حضور پررنگ دانشگاهیان، هنرمندان و کارآفرینان این کشور‌ها تاکید کرد. وی با تفکیک قائل شدن میان دولت‌های مخالف با استعمار فرانسه و مردم این مناطق گفت: «ما ممکن است با برخی از این دولت‌ها اختلاف‌نظر داشته باشیم، اما هرگز با مردم اختلاف نداریم. ما به این مردم عشق می‌ورزیم».

در نهایت، نشست «نایروبی» فراتر از یک گردهمایی دیپلماتیک ساده، بلکه به مثابه آزمونی حیاتی برای دکترین جدید امانوئل مکرون در آفریقا نگریسته می‌شود. پاریس اکنون در دوراهی دشواری قرار دارد؛ از یک سو باید با میراث سنگین «فرانس‌آفریک» و موج فزاینده ناسیونالیسم ضدفرانسوی در غرب آفریقا وداع کند و از سوی دیگر، در فضای رقابتی جدید که قدرت‌هایی نظیر چین و روسیه نیز در آن حضور فعال دارند، جایگاه خود را به عنوان شریکی مدرن و برابر تثبیت کند.