روابط ترکیه و آذربایجان در پنجمین سالگرد بیانیه شوشا

گروه بین‌الملل دفاع‌پرس: سال جاری که مصادف با سی و پنجمین سالگرد استقلال آذربایجان است، به دلیل پنجمین سالگرد امضای «بیانیه شوشا» در ۱۵ ژوئن ۲۰۲۱ با ترکیه، از جایگاهی ویژه در روابط دو کشور برخوردار است. این بیانیه، روابط دوجانبه و منطقه‌ای را به پیامدهای راهبردی متعددی هدایت و به حفظ واقعیت ژئوپلیتیک جدید پس از پیروزی قره‌باغ کمک شایانی کرده است.

پیوندهای اجتماعی دو کشور

نخستین آزمون مهم روابط دو کشور پس از امضای این بیانیه، زمین‌لرزه ۶ فوریه ۲۰۲۳ به مرکزیت قهرمانمرعش بود. آذربایجان نخستین کشوری بود که به یاری ترکیه شتافت. تیم‌های جستجو و نجات، کادر درمانی و کمک‌های مردمی آذربایجان، پیوند استراتژیک دو کشور را تحکیم بخشید. مجموع کمک‌های مالی و بشردوستانه آذربایجان به ترکیه در پی این زلزله، بالغ بر ۴۵ میلیون دلار بود.

علاوه بر این، آذربایجان برای بازسازی یک محله در قهرمانمرعش، ۱۰۰ میلیون دلار اختصاص داد. این محله که بعدها «محله آذربایجان» نام گرفت، شامل ۱۲۰۰ واحد مسکونی، مدرسه‌ای ۲۳ کلاسه به نام حیدر علی‌اف، مرکز فرهنگی و پارک آذربایجان است. در مراسم افتتاح این محله در سال ۲۰۲۵، الهام علی‌اف گفت: «همان‌طور که در جنگ قره‌باغ، در زمان زلزله نیز شانه‌به‌شانه بودیم.» اردوغان نیز در این مراسم اظهار داشت: «خانه‌های ساخته‌شده توسط آذربایجان، گواه وحدت سرنوشت ماست».
نقاط عطف روابط ترکیه و آذربایجان

وزارت خارجه ترکیه از عملیات ضدتروریستی آذربایجان در سپتامبر ۲۰۲۳ حمایت قاطع به عمل آورد و اعلام کرد که این عملیات، تنها راه برای برقراری صلح، امنیت، رفاه و ثبات پایدار در منطقه است. پس از این عملیات، ترکیه در برابر حمایت اروپا از ارمنستان، در کنار آذربایجان ایستاد. اردوغان و وزارت خارجه ترکیه نیز پس از نشست سه‌جانبه آمریکا-اتحادیه اروپا-ارمنستان در آوریل ۲۰۲۴ در بروکسل، از آذربایجان حمایت کردند.

پس از پیروزی الهام علی‌اف در انتخابات ریاست‌جمهوری آذربایجان در سال ۲۰۲۴، نخستین دیدار داخلی وی، از مقر پهپادهای «آکینجی» ساخت ترکیه در آذربایجان و نخستین سفر خارجی‌اش در ۱۹ فوریه به ترکیه بود. در این سفر، علی‌اف اعلام کرد که ارسین تاتار، رئیس‌جمهور سابق قبرس شمالی را به اجلاس سازمان کشورهای ترک در شوشا دعوت کرده است. این روند با تشکیل گروه دوستی پارلمانی، حمایت از عضویت کامل قبرس شمالی در سازمان کشورهای ترک و برگزاری روزهای فرهنگی این کشور در باکو ادامه یافت.

در دسامبر ۲۰۲۴، دو رویداد مهم در روابط دو کشور رخ داد. نخست، آذربایجان از جمله اولین کشورهایی بود که نقش فزاینده ترکیه در روند جدید سوریه را به رسمیت شناخت. پس از تحولات سوریه، رایزنی‌های هماهنگی بین باکو و آنکارا انجام شد. آذربایجان محموله‌های کمک‌های بشردوستانه را از طریق ترکیه به سوریه ارسال کرد. در جریان سفر احمد الشرع، رئیس‌جمهور سوریه، به آذربایجان در ۱۴ ژوئیه ۲۰۲۵، توافقی برای صادرات گاز طبیعی از آذربایجان به سوریه از طریق ترکیه امضا شد که از ۲ اوت آغاز گردید.

دومین رویداد مهم، حمایت ترکیه از آذربایجان پس از سقوط هواپیمای مسافربری این کشور در ۲۵ دسامبر توسط نیروهای روسی در نزدیکی گروزنی بود. اردوغان با علی‌اف تلفنی گفت‌وگو و هاکان فیدان وزیر خارجه ترکیه، بر همبستگی کامل با آذربایجان تأکید کرد. ترکیه همچنین یک هیئت هشت نفره برای بررسی فنی و عملیاتی این حادثه تعیین کرد.

همکاری‌های دفاعی و انرژی

همکاری در صنایع دفاعی با امضای توافق‌نامه‌ها و پروتکل‌های جدید پس از بیانیه شوشا تقویت شد. در دوره جدید، آذربایجان صرفاً یک بازار برای ترکیه نیست، بلکه دو کشور به تولید مشترک روی آورده‌اند. در ۸ مارس ۲۰۲۴، توافق‌نامه همکاری مشترک در زمینه تحقیق، توسعه و تولید سامانه‌های بدون سرنشین رباتیک مجهز به هوش مصنوعی، بین شرکت «بایکار» و وزارت دفاع آذربایجان امضا شد. همچنین هیئتی از ریاست صنایع دفاعی ترکیه و مدیران شرکت‌های دفاعی در ۲۴ مارس در باکو، درباره تولید مشترک و اشتراک فناوری با علی‌اف و وزیر دفاع آذربایجان دیدار کردند.

علاوه بر این، آذربایجان در ساخت جنگنده نسل پنجم «کاآن» (KAAN) مشارکت دارد و بر اساس گزارش‌های رسانه‌ای، برنامه خرید ۲۰ فروند از این جنگنده تا سال ۲۰۳۵ را در دستور کار دارد.

در حوزه انرژی، اهداف همکاری، به‌ویژه در زمینه گاز طبیعی، به‌روزرسانی شد. بر اساس توافق ۱۴ مه ۲۰۲۴، حجم گاز ارسالی از خط لوله تاناپ به ترکیه تا سال ۲۰۳۰ به سالانه ۳.۵ میلیارد مترمکعب خواهد رسید. همچنین افزایش صادرات گاز ترکیه به اروپا از طریق اتصال‌دهنده یونان-بلغارستان و انتقال گاز ترکمنستان از مسیر آذربایجان و گرجستان به ترکیه، مورد توافق قرار گرفت.

در ۵ مارس ۲۰۲۵، خط لوله گاز ایغدیر-نخجوان با ظرفیت روزانه ۲ میلیون مترمکعب افتتاح شد.

وزیر انرژی ترکیه نیز اعلام کرد که شرکت نفت ترکیه (TPAO) دارای سهم ۳۰ درصدی در میدان گازی شفق-آسیمان در آذربایجان است.

پروتکل الحاقی به موافقتنامه تجارت ترجیحی بین دو کشور که در آوریل ۲۰۲۳ امضا شده بود، از اول ژوئیه ۲۰۲۴ در ترکیه اجرایی شد. بر اساس این پروتکل، تخفیف‌های گمرکی و مالیاتی برای ۱۵۰ قلم کالا به مدت ۱۰ سال اعمال خواهد شد.

گام‌های اتصال‌پذیری

زمینه‌های جدید همکاری در حوزه حمل‌ونقل نیز گشوده شده است که مهم‌ترین بخش آن، «کریدور زنگزور» و مؤلفه‌های آن است. در ۲۵ اوت ۲۰۲۵، عملیات زیرسازی راه‌آهن قارص-نخجوان به عنوان بخشی از این کریدور، با هدف اتصال قفقاز جنوبی به ترکیه و دریای مدیترانه آغاز شد. این پروژه با هزینه کل ۲.۴ میلیارد دلار، پیش‌بینی می‌شود تا سال ۲۰۲۹ تکمیل شود.

به این ترتیب، ترکیه و آذربایجان با آزادسازی سرزمین‌های آذربایجان و با رسمیت‌بخشی به روابط متفقین در بیانیه شوشا، اهداف راهبردی جدیدی نظیر حفظ توازن ژئوپلیتیک جدید در قفقاز جنوبی، تعمیق همکاری و هماهنگی در مناطق همجوار، توسعه همکاری‌های صنایع دفاعی، و کاهش وابستگی به کشورهای ثالث از طریق برقراری حمل‌ونقل مستقیم را ترسیم کرده‌اند.