تنگه هرمز تا ابد جایگزین ندارد

گروه بین‌الملل دفاع‌پرس: تنگه هرمز که خلیج فارس را به دریای عمان و دریای عرب متصل می‌کند، یکی از مهم‌ترین گذرگاه‌های راهبردی جهان و مسیر کلیدی برای عرضه نفت و «ال‌ان‌جی» از خلیج فارس محسوب می‌شود. پیش از کنترل هوشمند تنگه هرمز توسط نیرو‌های مسلح ایران، روزانه بین ۱۶ تا ۲۰ میلیون بشکه نفت خام و میعانات گازی از منطقه خلیج فارس منتقل می‌شد که تقریباً ۲۰درصد از مصرف جهانی و حدود ۲۵درصد از تجارت جهانی نفت از طریق دریا را تشکیل می‌داد.

تنگه هرمز به‌عنوان مسیر اصلی صادراتی برای نفت تولید شده در عربستان، امارات، کویت، قطر، عراق، بحرین و ایران در نظر گرفته می‌شود. حدود ۸۰درصد از نفت خامی که از تنگه عبور می‌کند به بازار آسیا-اقیانوسیه می‌رود؛ حدود ۹۳درصد از ال‌ان‌جی قطر و ۹۶درصد از ال‌ان‌جی امارات از طریق تنگه هرمز صادر می‌شود که ۱۹درصد از تجارت جهانی ال‌ان‌جی را تشکیل می‌دهد، در سال ۲۰۲۵، بنگلادش، هند و پاکستان تقریباً دو سوم کل حجم ال‌ان‌جی مورد نیاز خود را از طریق تنگه هرمز وارد کردند که آنها را در برابر انسداد تنگه هرمز توسط نیرو‌های مسلح ایران آسیب‌پذیر می‌کند. بازار‌های آسیایی مقصد اصلی عرضه ال‌ان‌جی از قطر و امارات هستند، در سال ۲۰۲۵، تقریباً ۹۰درصد از کل حجم صادرات از طریق تنگه هرمز به بازار آسیا هدایت شد، در حالی که سهم اروپا کمی بیش از ۱۰درصد بود.

خریداران اصلی نفت و ال‌ان‌جی از کشور‌های حاشیه خلیج فارس، چین و هند هستند. حدود ۳۸درصد از نفت عبوری از تنگه هرمز توسط چین خریداری می‌شود و ۱۵درصد دیگر سهم هند است. به گفته آژانس بین‌المللی انرژی، مجموع سهم آمریکا و اروپا تنها حدود ۴درصد از کل جریان حامل‌های انرژی از خلیج فارس است؛ مسدود شدن تنگه هرمز چین و هند را مجبور به تغییر جهت به سمت منابع جایگزین کرده و واردات از روسیه، کشور‌های غرب آفریقا همچون نیجریه، آنگولا و کشور‌های آمریکای لاتین از جمله برزیل و گویان را افزایش داده است.

در این وضعیت، تقاضای چین و هند برای محموله‌های دریایی پایدار نفت روسیه از طریق بندر ویژه «کوزمینو» به شدت افزایش یافته است، علت توجه به روسیه نزدیکی جغرافیایی این کشور به چین و هند و عدم نیاز به عبور از تنگه هرمز است که توسط نیرو‌های مسلح ایران مسدود شده است.

از سوی دیگر، انسداد تنگه هرمز توسط نیرو‌های مسلح ایران، ژاپن و کره جنوبی را که به شدت به خرید نفت غرب آسیا وابسته هستند، مجبور کرده است تا مسیر‌های انتقال نفت را بازتعریف و به دنبال تأمین‌کنندگان جایگزین باشند. این کشور‌ها مجبور شده‌اند خرید نفت از روسیه، آذربایجان و آمریکا را آغاز و همچنین در مورد انقال نفت از بنادر دریای سرخ رایزنی و مذاکره کنند.

ژاپن نیز اقدام به خریداری محموله‌هایی از نفت روسیه و همچنین محموله‌ای از نفت سبک و کم گوگرد از آذربایجان کرده است.

انسداد تنگه هرمز توسط نیرو‌های مسلح ایران پیامد‌هایی جدی برای بازار جهانی نفت داشته و باعث افزایش شدید قیمت‌های جهانی نفت و سایر انواع سوخت می‌شود، کشتیرانی از طریق تنگه هرمز عملاً فلج شده و مسدود شدن دالان حمل و نقلی که بخش قابل توجهی از تجارت جهانی انرژی به آن وابسته است، آسیب‌پذیری اقتصاد جهانی را آشکار و یکی از شدیدترین بحران‌های انرژی تاریخ را برانگیخته است. از آغاز بحران در تنگه هرمز، قیمت نفت برنت بار‌ها از مرز ۱۰۰ دلار در هر بشکه فراتر رفته است که در آینده پیامد‌های جدی برای اقتصاد جهانی به همراه خواهد داشت.

مسیر‌های جایگزین حمل و نقل

ظرفیت‌های موجود در مسیر‌های صادراتی جایگزین محدود است. تنها عربستان و امارات دارای خطوط لوله نفتی فعال هستند که می‌توان با کمک آنان انسداد تنگه هرمز را دور زد؛ به دلیل مسدود شدن تنگه هرمز، فعالان بازار جهانی نفت دالان‌های حمل و نقل زیر را در نظر دارند یا در حال استفاده از آنها هستند:

۱. خط لوله موسوم به «شرق به غرب»

این خط لوله از خاک عربستان سعودی عبور می‌کند و یک زیرساخت کلیدی برای شرکت نفتی سعودی آرامکو به شمار می‌رود. این شریان حمل و نقل به طول حدود ۱۲۰۰ کیلومتر، میدان‌های نفتی شرق واقع در «ابقیق» را به بندر «ینبع» در دریای سرخ متصل می‌کند. این خط لوله قادر به صادرات تا ۷ میلیون بشکه نفت در روز است. حدود ۲ میلیون بشکه نفت به پالایشگاه‌های داخلی از جمله پالایشگاه «سامرف» در ینبع هدایت می‌شود. مابقی محموله‌های صادراتی از طریق بندر ینبع صادر می‌شود و از آنجا با تانکر‌ها به بازار جهانی از جمله اروپا و کشور‌های آسیا-اقیانوسیه ارسال می‌شود.

۲. خط لوله حبشان – فجیره

این شریان حمل و نقل در امارات فعال بوده و ظرفیت انتقال ۱.۵ تا ۱.۸ میلیون بشکه در روز را داراست؛ از طریق این خط لوله، نفت از میدان «حبشان» پمپاژ می‌شود، از «ابوظبی» عبور کرده و به پایانه بندر «فجیره» در ساحل دریای عمان می‌رسد. طول این خط لوله راهبردی ۳۶۰ کیلومتر است، اپراتور و مالک این پروژه، شرکت ملی نفت ابوظبی است؛ این خط لوله برای امارات که به دنبال افزایش صادرات مستقیم از ساحل دریای عمان است، حیاتی است.

همچنین لازم به ذکر است که امارات ساخت خط لوله راهبردی «غرب به شرق» را تسریع کرده و قصد دارد آن را در سال ۲۰۲۷ به بهره‌برداری برساند. این خط لوله امکان حمل نفت خام از مراکز اصلی تولید در ابوظبی را مستقیماً به پایانه‌های بندر فجیره در ساحل دریای عمان فراهم می‌کند.

۳. خط لوله کرکوک – جیهان (خط لوله عراق-ترکیه)

این خط لوله بزرگترین شریان نفتی عراق به طول حدود ۹۷۰ کیلومتر است که میدان‌های نفتی «کرکوک» را به بندر «ترکی‌های جیهان» در دریای مدیترانه متصل می‌کند. ظرفیت ظاهری این خط لوله تا ۱.۵ میلیون بشکه در روز است، در حالی که ظرفیت واقعی این خط لوله بین ۳۰۰ تا ۵۰۰ هزار بشکه در روز تخمین زده می‌شود. این مسیر اصلی برای حمل نفت از شمال عراق بدون عبور از تنگه هرمز است و دسترسی به بازار‌های اروپایی را فراهم می‌کند.

۴. مسیر زمینی (عراق – سوریه)

این مسیر از نظر تاریخی بر اساس خط لوله «کرکوک–بانیاس» شکل گرفته که قادر به پمپاژ مستقیم نفت به ساحل مدیترانه است. اجرای این پروژه به دلیل موانع ژئوپلیتیکی و زیرساختی با مشکل مواجه است. مهمتر از همه، خط لوله کرکوک–بانیاس در نتیجه عملیات نظامی در سال‌های ۲۰۰۳ و ۲۰۱۴ آسیب دیده است.

از سوی دیگر مسیر این خط لوله از مناطق مرزی بیابانی عراق و سوریه عبور می‌کند که گروه‌های تروریستی هنوز در آن فعال هستند، در شرق سوریه، درست در منطقه عبور خط لوله، پایگاه‌های نظامی آمریکا قرار دارد؛ تحریم‌های اعمال شده توسط آمریکا علیه سوریه نیز با سرمایه‌گذاری قانونی شرکت‌های غربی در بخش سوری این پروژه مقابله می‌کند.

نتیجه‌گیری:

تنگه هرمز تا سال‌های طولانی یک مسیر کلیدی و غیرقابل جایگزین برای عرضه نفت و ال‌ان‌جی به بازار جهانی باقی خواهد ماند. همانطور که در بالا بررسی شد، مسیر‌های خط لوله موجود قادر به جبران کامل تبعات انسداد تنگه هرمز توسط نیرو‌های مسلح ایران نیستند. از نظر فنی، قطع وابستگی به تنگه هرمز محال بوده و کاهش وابستگی به تنگه هرمز نیز تنها با صرف هزینه‌های فراوان و سرمایه‌گذاری‌های عظیم امکان‌پذیر است، بعید به نظر می‌رسد که ساخت خطوط لوله جدید در آینده نزدیک بتواند حجم عرضه نفت، فرآورده‌های نفتی و ال‌ان‌جی قابل مقایسه با حمل و نقل دریایی از طریق تنگه هرمز را فراهم کند.

همچنین جایگزینی کامل خطوط لوله زمینی به عنوان دالان اصلی جهانی انرژی به جای تنگه هرمز حتی در سال‌های آینده نیز امکان‌پذیر نخواهد بود. عرضه ال‌ان‌جی از قطر و سایر کشور‌های منطقه کاملاً به مسیر‌های دریایی وابسته است و به هیچ عنوان امکان جایگزینی با خط لوله زمینی برای آن متصور نیست.