ورود ثبت نمودن

وارد اکانت خودتان بشوید

نام کاربری *
رمز عبور *
مرا به خاطر بسپار

اکانت خودتان را ایجاد کنید

فیلد هایی که دارای علامت ( * ) هستند باید تکمیل شوند
نام *
نام کاربری *
رمز عبور *
تایید رمز عبور *
آدرس پست الکترونیک *
تایید آدرس پست الکترونیک *

صفر میلیون بشکه

نگاهی به آرمان نظام در بخش صادرات نفت

 

بررسی اخبار نفت در چهار دهه عمر نظام جمهوری اسلامی توجه انسان را به بحران‌های سیاسی و اقتصادی جلب می‌کند که بر اساس تحریم‌ها و ایجاد مشکل در صادرات نفت، سقوط قیمت یا حتی افزایش آن برای ایران ایجاد شده است. اتفاقات ناگوار مالی و تورمی که وابستگی اقتصاد ایران به فروش نفت، آن‌ها را ایجاد کرده است.

مقام معظم رهبری در تاریخ 15 آذر 1388 در دیدار مردم به مناسبت عید غدیرخم فرمودند: «منسال‌ها پیش این را گفتم که یکى از آرزوهاى من این است که یک روزى مابتوانیم کشور را جورى اداره کنیم که حتى اگر لازم بود یک قطره نفت هم صادرنکنیم و کشور اداره شود. این چیزى است که تا امروز پیش نیامده. البتهکار آسانى هم نیست، کار بسیار مشکلى است. افزایش صادرات غیرنفتى موجب می‌شود که ما به ‌این هدف نزدیک شویم و این کار، دارد انجام می‌گیرد.»

اما این آرزو چگونه می‌تواند به شکل کامل محقق شود؟ آیا برنامه‌ای جامع برای دستیابی به آن وجود دارد؟ اگر برنامه جامعی وجود دارد، چه اقداماتی برای تحقق آن انجام شده یا باید انجام شود؟ این‌ها سوالاتی است که این مقاله سعی کرده به آن‌ها پاسخ دهد.

 

نفت قبل از انقلاب

«ویلیام نکس دارسی» تاجر و سرمایه‌دار بسیار ثروتمند انگلیسی، از طریق دو باستان‌شناس فرانسوی مطلع شد در ایران نشانه‌هایی مبنی بر وجود نفت هست. او فرصت را از دست نداد و خواهان بستن قرارداد با ایران شد. دارسی با مذاکره با تعدادی از درباریان قاجار و البته میزان پولی که خرج کرد، به‌راحتی توانست نظر مساعد مظفرالدین شاه را به دست بیاورد. بر همین اساس، در 1901(1280.ش) امتیاز استخراج، بهره‌برداری و سپس لوله‌کشی نفت و قیر در سراسر ایران به استثنای پنج استانآذربایجان، گیلان، مازندران، استرآباد(گرگان) و خراسان را به مدت 60 سال از شاه ایران گرفت.

دارسی بر اساس این قرارداد متعهد شد طی دو سال، شرکتی را برای بهره‌برداریاز این امتیاز تاسیس کند و از عواید حاصل از فروش نفت،  16درصد به عنوان حق‌الامتیازبه دولت ایران بپردازد. علاوه بر این، 20 هزار لیره نیز نقدا بپردازد و به اندازههمین مبلغ، سهام شرکت را به دولت ایران واگذار کند.

درست هفت سال بعد از عقد این قرارداد، کمپانی دارسی در مسجدسلیمان با یک میدان وسیع نفتی مواجه شد. از آن مقطع، استخراج و تولید نفت ایران-البته کاملا به نفع دولت انگلستان- آغاز شد.

بر اساس اسناد تاریخی، تولید نفت در سال 1296.ش به پنج هزار بشکه در روز می‌رسید. این میزان با پیدا شدن چاه‌های نفت در مناطق دیگر، سال ‌به ‌سال افزایش پیدا کرد به طوری ‌که در سال 1329.ش(یعنی سال ملی شدن صنعت نفت) 664 هزار بشکه در روز بود.

این آمار در سال‌های بعد از کودتای 28 مرداد 1332 بیش‌تر هم شد. تا جایی که در سال‌های آخر حکومت پهلوی به استخراج 6 میلیون بشکه در روز رسیده بود.

 

نفت بعد از انقلاب

کم‌ترین تولید نفت مربوط به سال‌ 1357 و ماه‌های منتهی به پیروزی انقلاب اسلامیبه دلیل اعتصاب کارکنان صنعت نفت بود. بعد از پیروزی انقلاب، استخراج و صادرات نفت دوباره آغاز شد. البته این‌بار کاملا مستقل از کشورهایی چون انگلیس، آمریکا یا هر کشور قدرتمند دیگر.

با تسخیر لانه جاسوسی و شروع تحریم‌های آمریکا علیه ایران، در صادرات نفت مشکل ایجاد شد ولی نتوانست باعث قطع صادرات نفت‌ شود. در آغاز جنگ تحمیلی، تولید نفت به روزانه 5/2 میلیونبشکه رسیده بود که حدود یک میلیون بشکه آن صادر می‌شد.

بعد از پایان جنگ و آغاز سرمایه‌گذاری در حوزه استخراج، تولید نفت به بالاتر از سه میلیون بشکه در روز افزایش پیدا کرد. حتیایران توانست در طول دهه 80 با افزایش سرمایه‌گذاری‌ها، تولید نفت خود را بهچهار میلیون بشکه در روز افزایش دهد که نزدیک به نصف آن به مصرف داخل می‌رسید و تا‌ 2/2 میلیون بشکه در روز هم صادر می‌شد.

 

بدترین استفاده از نفت

از اوایل دهه 70 شمسی، رهبری در سخنرانی‌های خود انتقاد به نحوه استفاده از نفت در کشور را آغاز کردند. حتی به مسئولان کشور اعتراض کردند که چرا تنها به صادرات نفت خام بسنده می‌کنند. ایشان سال‌ها بعد، در تاریخ 25 خرداد 1385 و در دیدار با مسئولان سازمان انرژی اتمی و کارشناسان این سازمان به هشدارهای ابتدایی خود اشاره کرده و فرمودند:

«من ده دوازده سال پیش به مسئولان آن روز گفتم آن روزى انسان در قضیه نفت احساسرضایت مى‌کند که کشور قادر باشد با اختیار خودش اعلام کند که من مصلحتمى‌دانم امروز تولیدم را فلان‌قدر کم کنم، امروز سرِ فلان تعداد چاه کشور راطبق مصلحت کشور مى‌خواهم ببندم، امروز مى‌خواهم صادرات نفتم را این‌قدر کمکنم و نفت را در کارهاى غیرسوخت مصرف کنم. سوخت، بدترین استفاده ‌از نفتاست. دنیا الى‌ماشاءاللَّه استفاده‌هاى بهتر از سوخت نفت را کشف مى‌کند وپیش مى‌رود. آن روز ما مى‌توانیم خوشحال باشیم و به نفت خشنود باشیم.»

این تذکرات مکرر در حالی بود که در سال‌های ابتدایی دهه 80 تدوین سند چشم‌انداز* 20 ساله نظام با جدیت دنبال می‌شد. از طرف دیگر، هشدارها و تلنگرهای رهبری در همان زمان از سوی دانشمندان، مهندسان و مسئولان متعهد کشور جدی گرفته شد و موجب سرعت گرفتن تحقق برنامه سند در بخش صنعت نفت شد.

صنعت نفت و گاز در این سند(برای سال 1404) بسیار مهم تلقی شده و 17 هدف برای آن تعیین شده است. اهدافی که در راس آن‌ها «افزایش سهم گاز در سبد مصرف انرژی کشور از طریق جایگزینی فرآورده‌های نفتی مایع یا گاز طبیعی» و «حرکت به سوی جایگزینی صادرات فرآورده‌های نفت، گاز و پتروشیمی به جای صدور نفت خام و گاز طبیعی» قرار دارد. هم‌چنین ایجاد ظرفیت‌های جدید تولیدی در صنایع پتروشیمی از اولویت‌های سند محسوب می‌شود.

 

فراورش به جای خام‌فروشی

بر اساس اهداف سند چشم‌انداز 20 ساله، متولیان صنعت نفت(وزارت نفت، وزارت صمت و هم‌چنین دانشگاه‌ها و مراکزی پژوهشی) موظف هستند با برنامه‌ای جامع، به‌ جای صادرات نفت خام یا فرآورده‌های ساده مانند گازوییل، بنزین و میعانات(صنایع بالادستی) به سمت تولیدات فرآورده‌های پیچیده و صنایع پتروشیمی(صنایع پایین‌دستی) حرکت کنند. این هدف از یک دهه گذشته با تلاش مهندسان جوان در مجتمع‌های بزرگ پتروشیمی کشور با سرعت در حال انجام است. تلاشی که به دنبال ساخت بیش از صد محصول تولید شده از نفت است. محصولاتی که صنایع دارویی، پاک‌کننده‌ها و شوینده‌ها، انواع روغن‌ها، کودهای شیمیایی و آفت‌کش‌ها، مواد شمعی، پلاستیکی و نایلونی، مواد آرایشی و بهداشتی و... را دربرمی‌گیرند.

از آن‌جا که یکی از مهم‌ترین تحریم‌هایی که ایران در طول عمر 40 ‌ساله خود به‌شدت با آن دست به گریبان بوده، تحریم نفتی از سوی دشمنان است، می‌توان با فراورش نفت خام و تبدیل آن به حداقل 50 محصول، موجب تنوع مشتری‌های خارجی و از بین رفتن محدودیت‌های فروش نفت به چند کشور خاص شد. به‌ویژه این که وقتی قرار باشد فرآورده‌های پایین‌دستی صادر شود، امکان رهگیری این محصولات توسط دشمنان بسیار محدود و سخت می‌شود.

 

اقتصاد مقاومتی، اقتصاد نفتی

اقتصاد نفتی به عنوان یک اقتصاد ضربه‌پذیر و پرتنش در اداره کشور، ناکارآمدی خود را سال‌هاست ثابت کرده. این که ما نفت را استخراج کنیم و به شکل خام بفروشیم و پول آن را -که در نوسانات قیمت نفت و مسئله تحریم‌ها به‌سختی به دست می‌آوریم- خرج روزمرگی‌های کشور کنیم، هم با سیاست‌گذاری‌های کلان رهبری بسیار فاصله دارد و هم با آرمان‌های نظام جمهوری اسلامی در سند چشم‌انداز 20 ساله. البته فاصله گرفتن از اقتصاد نفتی به معنای مُهر و موم کردن چاه‌های نفت وعدم فروش آن نیست بلکه توقع از دولت و دستگاه‌های مسئول این است که با برنامه‌ای مدون و اصولی، به حمایت از صنایع پتروشیمی و کارخانه‌ها و کارگاه‌هایی بپردازند که به دنبال تولید صنایع پایین‌دستی محصولات نفتی هستند. وظیفه‌ای که متاسفانه چند سالی است با سستی و کم‌کاری، به شکل صحیح و کامل پیگیری نمی‌شود. اگر به این وظیفه درست عمل شود، اقتصاد نفتی به اقتصاد مقاومتی بدل شده و حرکت به سوی پیشرفت و آرمان‌ها سرعت قابل قبولی به خود می‌گیرد. وظیفه‌ای که با انجام آن می‌توان به روزی رسید که صادرات نفت خام کشور به صفر میلیون بشکه برسد و به جایش انبوهی از تولیدات صنایع پایین‌دستی، از ایران به سرتاسر جهان صادر شود.

 

پی‌نوشت

 

*برنامه بلندمدتی که در چارچوب آن، اهداف بلند نظام در بخش‌های مختلف محقق می‌شود.

 

منابع

1. ذوقی، ایرج، نفت ایران(مسائل اقتصادی، سیاسی)، نشر پیام، چاپ ششم، 1381.

2. شفیعی، سعیده و دیگران، مقاله «هدف‌های سند چشم‌انداز 20 ساله کشور در بخش نفت و گاز»، ماهنامه تخصصی اطلاعات سیاسی-اقتصادی، شماره 249 و 250، تیر 1387.

3. قنبری، علی، اقتصادهای نفتی، نشر چالش، چاپ اول، 1390.

4. میرترابی، سعید، مسائل نفت ایران، نشر قوم، چاپ چهارم، 1387.

5. نفیسی، حسن، تاریخ کامل نفت(طلای سیاه)، انتشارات به‌آفرین، چاپ اول، 1386.

 

نویسنده: انوشه میرمرعشی

 

نظر خود را اضافه کنید.

0
شرایط و قوانین.
  • هیچ نظری یافت نشد